مشاوره ژنتیک برای آتروفی عضلانی نخاعی (SMA) نقش مهمی در کمک به خانواده ها در درک جنبه های ژنتیکی این اختلال، ارزیابی خطرات و انتخاب آگاهانه باروری ایفا می کند.

 

 

آتروفی عضلانی نخاعی (SMA) یک اختلال عصبی عضلانی ژنتیکی است که با از دست دادن تدریجی نورون های حرکتی در نخاع مشخص می شود که منجر به ضعف و آتروفی عضلانی می شود. این وضعیت در درجه اول بر حرکات ارادی عضلات تأثیر می گذارد و شدت و سن شروع آن می تواند به طور قابل توجهی در بین افراد متفاوت باشد.

 

مروری بر آتروفی عضلانی نخاعی

 SMA توسط جهش در ژن نورون حرکتی بقا 1 (SMN1) ایجاد می شود پروتئین کد شده توسط این ژن برای بقای نورون های حرکتی ضروری است. فقدان یا کمبود این پروتئین منجر به تحلیل رفتن نورون های حرکتی می شود که حرکات را در قسمت های مختلف بدن از جمله بازوها، پاها و ماهیچه های تنفسی کنترل می کنند.

 

انواع SMA

 SMA بر اساس سن شروع و شدت علائم به چندین نوع طبقه بندی می شود

نوع 0 : شدیدترین نوع SMA می باشد که در بدو تولد مشهود است و منجر به ضعف قابل توجه عضلات و نارسایی تنفسی می شود.

نوع 1: بیماری (Werdnig-Hoffman) علائم قبل از سن شش ماهگی ظاهر می شود و اگر اقدامات درمانی صورت نگیرد در نتیجه ی ضعف شدید عضلانی خطر بالای مرگ و میر زودرس وجود دارد.

نوع 2 : شروع بین شش تا 18 ماهگی رخ می دهد. افراد مبتلا می توانند بنشینند اما نمی توانند مستقل بایستند یا راه بروند.

نوع 3 : (بیماری کوگلبرگ-ولاندر) علائم پس از 18 ماه ظاهر می شود، افراد اغلب قادر به راه رفتن هستند، اگرچه ممکن است ضعف پیشرونده را تجربه کنند.

نوع 4:  با شروع بیماری در بزرگسالی، که معمولاً با ضعف عضلانی خفیف و پیش آگهی بهتر در مقایسه با انواع قبلی ظاهر می شود.

 

 

علائم ( symptoms )

علائم شایع SMA عبارتند از ضعف عضلانی پیشرونده، به ویژه در عضلات پروگزیمال (آنهایی که به مرکز بدن نزدیکتر هستند (، مشکل در مهارت های حرکتی مانند نشستن، ایستادن و راه رفتن. از عوارض بالقوه این بیماری می توان اسکولیوز، انقباضات مفصلی، و مشکلات تنفسی که می تواند بر سلامت کلی و کیفیت زندگی تاثیر بگذارد نام برد.

 

تشخیص و درمان 

تشخیص SMA معمولاً شامل آزمایش ژنتیکی برای شناسایی جهش در ژن SMN1 است.  این آزمایش می تواند تقریباً 95٪ موارد SMA را تأیید کند. سایر روش‌های تشخیصی ممکن است شامل الکترومیوگرافی (EMG) و بیوپسی عضلانی برای ارزیابی عملکرد و سلامت عضلات باشد. در حالی که در حال حاضر هیچ درمانی برای SMA  وجود ندارد، چندین روش درمانی برای مدیریت علائم و بهبود کیفیت زندگی در دسترس هستند که شامل :

 Nusinersen (Spinraza) : یک داروی مورد تایید FDA است که سطح پروتئین SMN را افزایش می دهد.

Onasemnogene abeparvovec (Zolgensma) : نوعی ژن درمانی است که به علت ژنتیکیSMA  می پردازد.

 Risdiplam: داروی خوراکی است که هدف آن افزایش تولید پروتئین SMN است.

 

پیش آگهی   ( Prognosis )

 پیش آگهی برای افراد مبتلا به SMA به طور قابل توجهی بر اساس نوع تشخیص متفاوت است. به طور کلی، افرادی که اشکال دیررس SMA دارند، نتیجه مطلوب تری دارند و می توانند زندگی طولانی تر و عملکردی تری نسبت به کسانی که اشکال زودرس دارند، داشته باشند. با پیشرفت در درمان، به ویژه ژن درمانی و مراقبت های حمایتی، چشم انداز بیماران SMA در سال های اخیر به طور قابل توجهی بهبود یافته است.

 

نحوه ی به ارث رسیدن بیماری SMA چگونه است؟

آتروفی عضلانی نخاعی (SMA) اساساً بصورت یک الگوی اتوزومال مغلوب به ارث می رسد، به این معنی که فرد باید دو نسخه از ژن جهش یافته، یکی از هر کدام از والدین را به ارث ببرد تا به این بیماری مبتلا شود. شایع ترین علت ژنتیکی SMA نقص یا حذف در ژن بقای نورون حرکتی 1 (SMN1) در کروموزوم 5 است. اگر پدر و مادر هر دو ناقل جهش ژن SMN1 باشند، خودشان SMA ندارند، اما در هر بارداری احتمال ابتلا به یک فرزند مبتلا به این عارضه 25 درصد است. کودکی که از والدین ناقل متولد می شود:

 25 درصد احتمال به ارث بردن دو ژن طبیعی SMN1 و عدم ایجاد بیماری

 SMA 50 درصد شانس به ارث بردن یک ژن طبیعی و یک ژن SMN1 جهش یافته، آنها را مانند والدین خود ناقل بدون علامت می کند

. 25 درصد احتمال به ارث بردن دو ژن جهش یافته SMN1 که منجر به SMA می شود.

به طور معمول، SMA همچنین می تواند در یک الگوی مغلوب مرتبط با X به ارث برسد که در اثر جهش در ژن UBE1 در کروموزوم X ایجاد می شود. در این مورد، مردان مبتلا به جهش به SMA مبتلا می شوند، در حالی که زنانی که ژن را به ارث می برند، حامل هستند. به ندرت، SMA را می توان در یک الگوی اتوزومال غالب به ارث برد، که در آن به ارث بردن تنها یک کپی از ژن جهش یافته از والدین مبتلا برای ایجاد بیماری کافی است .شدت SMA تحت تأثیر تعداد نسخه های ژن SMN2 یک فرد است .نسخه‌های بیشتر از SMN2 می‌تواند تا حدی ژن معیوب SMN1 را جبران کند و منجر به بیماری خفیف‌تر شود .آزمایش ژنتیک برای تایید تشخیص، تعیین نوع SMA و ارزیابی خطر برای سایر اعضای خانواده مهم است.

 

اهمیت مشاوره ی ژنتیک برای بیماریSMA   

مشاوره ژنتیک برای آتروفی عضلانی نخاعی (SMA) نقش مهمی در کمک به خانواده ها در درک جنبه های ژنتیکی این اختلال، ارزیابی خطرات و انتخاب آگاهانه باروری ایفا می کند.

در اینجا مولفه های کلیدی مشاوره ژنتیک در SMA آورده شده :

 

هدف از مشاوره ژنتیک

1. فهم درست از بیماری SMA : مشاوره ژنتیک اطلاعاتی در مورد علل، انواع، علائم و پیشرفت بیماری SMA ارائه می دهند و به خانواده ها کمک می کنند تا پیامدهای این بیماری را بهتر درک کنند.
2. آزمایش تعیین ناقلین (Carrier Testing) : مشاوره ژنتیک بر اهمیت آزمایش تعیین ناقلین برای والدین تاکید می کند، به خصوص اگر سابقه SMA در خانوادگی وجود داشته باشد. این آزمایش به تعیین احتمال ابتلا به کودک کمک می کند.
3. گزینه‌های تنظیم خانواده : مشاور ژنتیک درباره گزینه‌های باروری برای خانواده‌های ناقل، از جمله آزمایش‌ تشخیص پیش از تولد و فناوری‌های کمک باروری، برای کاهش خطر داشتن فرزند مبتلا به بیماری SMA بحث می‌کنند.
4. تفسیر نتایج آزمایش ژنتیک : در جلسات مشاورخ ژنتیک به خانواده ها در درک نتایج آزمایشات ژنتیکی، از جمله پیامدهای ناقل بودن یا داشتن فرزند مبتلا کمک می شود.
5. حمایت روانی اجتماعی برای خانواده : مشاوره همچنین به جنبه های عاطفی و روانی برخورد با بیماری SMA می پردازد وبه خانواده های مبتلا کمک می کنند که بهتر با این بیماری کنار آیند.

 

اهمیت غربالگری و مشاوره ژنتیکی در جمعیت ایرانی

فراوانی ناقلی آتروفی عضلانی نخاعی (SMA) در جمعیت ایرانی حدود 5 درصد (یک در 20) برآورد شده است. که نشان می دهد فراوانی ناقلین در ایران به طور قابل توجهی در مقایسه با بسیاری از جمعیت های دیگر از جمله اروپا (یک در 35 تا 60 ) بیشتر است. افزایش فراوانی ناقلی در ایران ممکن است به دلیل شیوع بیشتر ازدواج های فامیلی باشد که در منطقه رایج است و در بروز اختلالات اتوزومال مغلوب مانند SMA نقش دارد. این یافته ها اهمیت غربالگری و مشاوره ژنتیکی را در جمعیت ایرانی برای شناسایی ناقلین و مدیریت خطرات مرتبط با SMA نشان می دهد.